Afazja rozwojowa występująca u dzieci nie jest konsekwencją niepełnosprawności intelektualnej, niedosłuchu, porażenia mózgowego, całościowych zaburzeń rozwojowych. Spowodowana jest uszkodzeniem pewnych struktur mózgowych, często w postaci mikrourazów o nieznanej genezie i niejednoznacznym patomechaniźmie.
Afazja rozwojowa – to specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka. Dzieci pomimo prawidłowego słuchu fizycznego i normy intelektualnej, mają trudności z nabywaniem i rozumieniem mowy. Obserwuje się u nich brak oczekiwanych postępów w rozwoju mowy, a w skrajnych przypadkach brak rozwoju mowy.

Wyróżnia się trzy rodzaje afazji rozwojowej:
1. Afazja rozwojowa typu ekspresyjnego (ruchowa, motoryczna), gdy dziecko nie mówi lub mówi bardzo słabo, ale rozumie mowę;
2. Afazja rozwojowa typu percepcyjnego (sensoryczna), czyli rozumienie mowy otoczenia jest dla dziecka ograniczone, natomiast mowa czynna dziecka jest bardzo agramatyczna i niewyraźna (dziecko posługuje się „swoim” językiem);
3. Afazja rozwojowa typu mieszanego (motoryczno-sensoryczna), czyli połączenie obu poprzednich tzn. dziecko nie mówi (lub słabo mówi) oraz nie rozumie mowy otoczenia.

Objawy afazji rozwojowej:
1. Zaburzenie albo zniesienie zdolności wyrażania myśli słowami, powolna, oszczędna w słowach mowa, trudności w doborze słów lub synonimów,
2. Zubożony system fonologiczny, liczne substytucje, metatezy, zniekształcenia ciągu fonicznego
3. Nadmiernie krótkie wypowiedzi, niedojrzała struktura zdania, składanie słów i zdań odbywa się z wysiłkiem, brak płynności zdań, trudności w przedstawianiu sekwencji zdarzeń.
4. Niemożność naturalnego opanowania systemu gramatycznego i składni np.: niewłaściwa fleksja, parafazje głoskowe (zamiany głosek, opuszczanie i przestawianie głosek), parafazje słowne (wtrącanie błędnych słów ), niewłaściwa forma gramatyczna (agramatyzmy), nadmierna generalizacja zasad gramatycznych uproszczenia w budowie zdań przez np. opuszczanie przyimków i niezmienianie końcówek rzeczowników (styl depeszowy albo styl telegraficzny).
5. Zaburzenia o charakterze amnestycznym – zapominanie już nabytego słownictwa, dziecko nie potrafi przypomnieć sobie właściwych słów do określenia przedmiotów i pojęć, przedmioty określa opisowo (np. pióro – „to do pisania”),
6. Problemy z uczeniem się nowych słów i zapamiętywaniem ich znaczeń, trudności z zapamiętaniem wzorca ruchowego wyrazu
7. Trudności z powtarzaniem cudzych słów i zdań,
8. Tworzenie neologizmów, zniekształcenia słów, często niezrozumiała mowa,
9. W przypadku afazji czuciowej: zaburzenie rozumienia mowy, dzieci rozumieją sens pytań i zdań dopiero po kilkakrotnym powtórzeniu, czasami rozumieją sens niektórych słów, ale nie rozumieją znaczenia całego zdania.
10. Nie obserwuje się zaburzeń porozumiewania pozawerbalnego.

Oprócz problemów z mową, dzieci z afazją cierpią jednocześnie na:
1. Trudności w czytaniu (aleksja) i pisaniu (agrafia) – występujące w różnym stopniu.
2. Ograniczenia w uczeniu się na pamięć (dzieci wolniej zapamiętują, niedokładnie, nieadekwatnie, szybciej zapominają).
3. Problemy z koncentracją.
4. Dysharmonię rozwojową, problemy z motoryką małą i dużą, zaburzenia integracji sensorycznej, męczliwość.
5. Nerwowość, lękliwość, nadpobudliwość, problemy emocjonalne, obniżone poczucie własnej wartości, unikanie kontaktów społecznych, izolowanie się.

Dziecko z afazją rozwojową musi zostać objęte opieką i terapią wielospecjalistyczną. Najczęściej zaangażowany jest logopeda (neurologopeda), psycholog, pedagog i terapeuta integracji sensorycznej. Terapia dziecka z afazją rozwojową jest bardzo długa i żmudna, ale konieczna.

DIAGNOZA
Dzieci, u których podejrzewana jest afazja rozwojowa, powinny zostać poddane wielospecjalistycznej diagnozie. W pierwszej kolejności warto wykonać następujące badania, dzięki którym będzie można stwierdzić, czy zaburzenia w rozwoju mowy nie są wynikiem innych nieprawidłowości:

– Badanie audiologiczne w celu wykluczenia niedosłuchu, głuchoty jako podłoża braku rozwoju języka lub jego opóźnienia (najczęściej wykonywanymi badaniami u dzieci są: tympanogram, otoemisja, ABR);
– Badanie neurologiczne oraz badanie EEG (w celu wykluczenia padaczki).
– Inne badania w celu wykluczenia np. problemów z tarczycą, chorób metabolicznych czy też genetycznych.
Równolegle warto zgłosić się do rejonowej Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej (PPP), w której dziecko powinno zostać przebadane przez zespół specjalistów (psychologa, logopedę, pedagoga).

Wizyta w PPP jest istotna z dwóch powodów:

– specjaliści wypowiedzą się na temat ewentualnych nieprawidłowości w rozwoju dziecka. W przypadku gdy nie będą w stanie postawić diagnozy, wskażą kierunek, w jakim powinny być przeprowadzane dalsze badania i obserwacje.
– w przypadku, gdy po konsultacji u neurologa dziecięcego zostanie postawiona diagnoza afazji, dziecku przysługuje pomoc w postaci Wczesnego Wspomagania Rozwoju, które obejmuje dzieci przedszkolne i „zerówkowe” oraz kształcenie specjalne, które realizowane jest zarówno w przedszkolach jak i szkołach. Dlatego też warto diagnozowanie rozpocząć właśnie od PPP.

Kolejnym badaniem, które warto wykonać, jest diagnoza SI. Dzieci z afazją często mają zaburzenia integracji sensorycznej, a sama diagnoza może pomóc w uzyskaniu odpowiedniej terapii w ramach zaleceń w orzeczeniu o kształceniu specjalnym lub też w opinii o wczesnym wspomaganiu rozwoju.
U dzieci z afazją oprócz zaburzeń języka i mowy współwystępują problemy motoryczne, poznawcze oraz społeczne i emocjonalne. Z uwagi na powyższe wymagają one wielotorowej terapii. Z rozmów z rodzicami wynika, że dzieci objęte są zajęciami logopedycznymi, psychologicznymi, pedagogicznymi, integracji sensorycznej (SI), muzykoterapii, hipoterapii, dogoterapii, arteterapii oraz terapiami słuchowymi i terapią ręki. Oczywiście nie wszystkie dzieci z diagnozą afazji korzystają ze wszystkich wymienionych form wspierania rozwoju.

EDUKACJA

KSZTAŁCENIE SPECJALNE

Zgodnie z rozporządzeniem MEN z dnia 7 września 2017 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych zespoły wydają orzeczenia w związku z afazją dla dzieci i uczniów uczęszczających do przedszkoli, szkół i ośrodków, mających siedzibę na terenie działania poradni. W przypadku dzieci, które nie rozpoczęły spełniania obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego i nie korzystają z wychowania przedszkolnego, oraz dzieci, które nie są objęte zajęciami rewalidacyjno-wychowawczymi, orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego wydają zespoły działające w poradniach właściwych ze względu na miejsce zamieszkania tych dzieci. W przypadku dzieci i młodzieży uczęszczających do przedszkola, szkoły lub ośrodka orzeczenie wydają zespoły działające w poradniach właściwych ze względu na miejsce, w którym dziecko realizuje edukację.
Wydanie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego odbywa się zawsze na wniosek rodziców/ prawnych opiekunów lub dorosłego ucznia. Placówka edukacyjna nie może wystąpić z wnioskiem o wydanie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego.
Podstawą wydania orzeczenia o kształceniu specjalnym jest wniosek złożony przez rodzica (opiekuna prawnego), do którego należy dołączyć:
– diagnozę psychologiczną i pedagogiczną – przeważnie są to wyniki badań wykonanych w poradni, przy której działa zespół orzekający;
– zaświadczenie o stanie zdrowia od lekarza specjalisty neurologa dziecięcego,
– opinię szkoły o dziecku.

Orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego wydaje się na okres roku szkolnego, etapu edukacyjnego albo okresu kształcenia w danej szkole. Zawierają one:
– Diagnozę.
– Zalecenia.
– Uzasadnienie.

W orzeczeniu określa się:
– zalecane warunki realizacji potrzeb edukacyjnych, formy stymulacji, rewalidacji, terapii, usprawniania, rozwijania potencjalnych możliwości i mocnych stron dziecka oraz inne formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej;
– najkorzystniejsze dla dziecka formy kształcenia specjalnego: w przedszkolu ogólnodostępnym, w tym z oddziałami integracyjnymi, integracyjnym, szkole ogólnodostępnej, szkole integracyjnej lub oddziale integracyjnym,
Na podstawie orzeczenia, zespół nauczycieli i specjaliści pracujący z uczniem, tworzy dla niego indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny określający: zakres dostosowania wymagań edukacyjnych, rodzaj i zakres zintegrowanych działań o charakterze rewalidacyjnym, formy, sposoby i okres udzielania uczniowi pomocy psychologiczno-pedagogicznej, działania wspierające rodziców ucznia oraz wymiar godzin, w którym poszczególne formy pomocy będą realizowane.

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU

Niezbędnym dokumentem do zakwalifikowania dziecka do zajęć terapeutycznych w ramach wczesnego wspomagania rozwoju jest opinia o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju wydana przez Poradnię Psychologiczno-Pedagogiczną. Po uzyskaniu danej opinii ( warto wspomnieć, że wniosek o opinię składają rodzice/opiekunowie prawni dziecka) rodzic powinien zgłosić się do placówki prowadzącej WWRD.
Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka może być organizowane w przedszkolach, poradniach publicznych i niepublicznych w tym poradniach specjalistycznych, jeżeli mają one możliwość realizacji wskazań zawartych w opinii o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka.

Źródło:
Katarzyna Wnukowska: ABC afazji, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2012
Antoni Balejko: Diagnoza i terapia osób z afazją, Białystok 2003
Rozkodujmy afazje.pl
Afazja.com.pl
Centrum CBT.pl
Rozporządzenie MEN z dnia 7 września 2017r w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 sierpnia 2017 r. w sprawie organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci

Materiał opracowała Alicja Romanowska-Sopel – neurologopeda